پارچه‌ی بافته: ساختار، انواع و کاربرد در مد
ترجمه‌ی رزمد «Woven fabric»
«Palaung Woman Kalaw Shan Myanmar» — تصویر: Jialiang Gao www.peace-on-earth.org — CC BY-SA 2.5 — ویکی‌مدیا کامنز
پارچه‌ی بافته‌شده هر نوع منسوجی است که از طریق بافندگی تولید می‌شود. پارچه‌های بافته‌شده که اغلب روی دستگاه بافندگی ساخته می‌شوند، از تارهای بسیاری تشکیل شده‌اند که به‌صورت تار و پود در هم بافته می‌شوند. از نظر فنی، پارچه‌ی بافته‌شده هر پارچه‌ای است که از درهم‌تنیدن دو یا چند نخ به‌صورت عمود بر یکدیگر ساخته شده باشد.
پارچه‌های بافته‌شده می‌توانند از الیاف طبیعی، الیاف مصنوعی یا ترکیبی از هر دو، مانند پنبه و پلی‌استر، تهیه شوند. از پارچه‌های بافته‌شده در لباس‌دوزی، تزئینات، مبلمان، پرچم‌ها، فرش‌ها و کاربردهای دیگر استفاده می‌شود.
فرآیند تولید
الیاف به نخ تبدیل می‌شوند و با ویژگی‌های خاصی که متناسب با تار (نخ‌های طولی) یا پود (نخ‌های عرضی) است، آماده می‌شوند.
«Fabric yarn fiber» — تصویر: Aboalbiss — CC BY 3.0 — ویکی‌مدیا کامنز
نخ‌های تار روی غلتک چیده می‌شوند تا برای بافندگی آماده شوند. نخ‌های تار به‌صورت کشیده و موازی نگه داشته می‌شوند و از این رو باید محکم و بادوام باشند.
در حین بافندگی، نخ پود به‌شکل‌های مختلف از روی و زیر نخ‌های تار عبور می‌کند. انواع اصلی بافت عبارتند از: بافت ساده، بافت کج‌راه، و بافت ساتن. این انواع پایه به الگوهای گوناگون و متنوعی تبدیل شده‌اند که هم کارکرد و هم زیبایی را در بر می‌گیرند.
پس از بافندگی، پارچه چندین فرآیند تکمیلی را طی می‌کند که ممکن است شامل سفیدگری، رنگرزی، چاپ و تیمارهایی برای بهبود ویژگی‌های عملکردی مانند مقاومت در برابر آب یا جمع‌شدگی باشد.
ویژگی‌ها
پارچه‌های بافته‌شده به‌آسانی مانند پارچه‌های بافت‌کشی کشیده نمی‌شوند، که این ویژگی می‌تواند آن‌ها را برای بسیاری از کاربردها مناسب‌تر کند. این پارچه‌ها تنها در جهت مورب (بین جهت‌های تار و پود) کشسانی دارند، مگر آنکه نخ‌های به‌کاررفته کشسان باشند. پارچه‌ی بافته‌شده معمولاً در لبه‌ها شروع به پنبه‌شدن می‌کند، مگر آنکه از روش‌هایی مانند دوختن لبه یا استفاده از قیچی دندانه‌دار برای جلوگیری از آن استفاده شود. شرکت‌های مختلف از منسوجات به شیوه‌های متفاوتی برای ساخت محصولات استفاده می‌کنند. پارچه‌ی تنگ‌بافت بادوام‌تر است و شکل خود را بهتر حفظ می‌کند.
تار و پود را می‌توان در تغییرشکل‌های مختلف سه بافت پایه با یکدیگر درهم بافت؛ ساده، کج‌راه و ساتن.
تاریخچه
پیشاتاریخ
پیشنهاد شده است که از عصر حجر به بعد، هر ماده‌ای که در دسترس انسان‌های آن دوره بوده برای ساخت پارچه‌ی بافته‌شده به‌کار می‌رفته است. این مواد شامل پشم، الیاف کتان و روده‌ی حیوانات بود. محقق و مورخ پری والتون (Perry Walton) الیاف نی و پوست حیوانات بریده‌شده به نوار را به‌عنوان نمونه‌های مشخص ذکر می‌کند.
تمدن‌های نخستین
اولین شال‌ها و فرش‌ها در ایران بافته شدند. در ۲۶۴۰ سال پیش از میلاد، بافت ابریشم در چین رواج یافت. مومیایی‌های مصری در پارچه‌ی کتان نیل بافته‌شده یافت شده‌اند. در کتاب مقدس اشارات فراوانی به پارچه‌ی بافته‌شده وجود دارد و آیات متعددی از جامه‌هایی ساخته‌شده از پارچه‌ی بافته‌شده یاد می‌کنند. بومیان آمریکا، مکزیکی‌ها و پرویی‌ها نیز پارچه می‌بافتند. پارچه‌های رنگارنگ پرطرفدارتر بودند و از این رو روش‌های متعددی برای تولید پارچه‌ی با اشباع رنگی بالا توسعه یافت.
پارچه‌ی تاپا (tapa) سفید جزایر دریای جنوب بافته‌شده نبود، بلکه با کوبیدن الیاف کنار هم درست می‌شد. پوست سبز بیرونی از شاخه‌های ‘درخت پارچه’، گونه‌ای از توت، جدا می‌شد. سپس ماده‌ی الیافی باقی‌مانده از چوبی که به آن چسبیده بود جدا می‌شد.
قرون وسطا
اولین گام برای آسان‌تر کردن بافت پارچه، استفاده از دوک و دستک بود. دوک چوبی گرد با شیاری در یک انتها برای گرفتن نخ است. دستک چوبی بلندتر است که ماده دور آن می‌چرخد. این دو وسیله الیاف شل را به نخ تبدیل می‌کردند، اما به شیوه‌ای کاملاً متفاوت و پیچیده‌تر.
سوابق اولیه‌ای از اشیایی مشابه دوک و دستک وجود دارد. گفته می‌شود سنگ‌نوشته‌هایی از سلیمان، هومر و هرودوت وجود داشته که به این دو وسیله اشاره می‌کنند. اولین نمونه‌ی ثبت‌شده از دستک در انگلستان بود که توسط آنتونی بونووایز (Anthony Bonvoise) در حدود دوران سلطنت هنری هشتم ساخته شد و به خلق پارچه‌ی کوکسال (Coxal) انجامید. در اروپای قرن چهاردهم، چرخی روی قابی نصب و قرار داده می‌شد تا پارچه بافته شود، چون کارگر زن می‌توانست کنار چرخ بنشیند. این ایده در ۱۵۳۳ توسط یکی از شهروندان برانزویک (Brunswick) به وجود آمد.
انقلاب صنعتی
با آغاز انقلاب صنعتی، گسترش کارخانه‌ها به سریع‌ترین گسترش منسوجات بافته‌شده انجامید. یکی از اولین کارخانه‌های رسمی، بنگاهی بود به نام ‘جک نیوبری’ (Jack of Newbury). صاحب آن، جان وینچکامب (John Winchcombe)، برای هنری هشتم و همسرش کاترین لباس می‌دوخت. ماشین‌های بافندگی در خانه‌اش در نیوبری (Newbury) ساخته شدند و این‌گونه تولد کارخانه‌های پارچه‌ی بافته‌شده آغاز شد. این رویداد همچنین آغاز تبدیل‌شدن پارچه‌ی بافته‌شده به کالایی برای فروش بود. به گفته‌ی والتون:
در ابتدا پارچه‌ها محصول فرعی کشاورزی در انگلستان بودند، زیرا مزرعه‌ی روستایی خاستگاه صنعت نساجی بود. مردان خانوار گله‌ها را پرورش می‌دادند، در حالی که زنان نخ می‌ریسیدند و پارچه می‌بافتند؛ و بدین‌سان این صنعت صدها سال شکوفا و پررونق ماند و برای هزاران نفر از طبقه‌ی کشاورز شغل و درآمد فراهم کرد. با گذشت زمان، کشاورزان برخی مناطق، به‌ویژه اطراف بری (Bury)، اولدهام (Oldham)، پرستون (Preston)، منچستر (Manchester) و چستر (Chester)، در این هنر مهارت بیشتری یافتند و به‌زودی آغاز نظام کارخانه‌ای در جدایی ریسندگی از بافندگی پدیدار شد، حال آنکه در اصل هر دو را یک نفر انجام می‌داد.
در دهه‌ی ۱۷۰۰، اولین کارخانه‌ی پنبه‌ریسی رسمی تأسیس شد؛ در این کارخانه از اسب برای ریسیدن پنبه و تبدیل آن به پارچه‌ی بافته‌شده استفاده می‌شد، اما این روش عملی نبود.
تقاضای روزافزون برای پارچه، نیاز به روشی سریع‌تر برای توسعه‌ی این وسیله‌ی خانگی در این خط کار یکنواخت را آشکار کرد و به اختراع چرخ ریسندگی (spinning frame) انجامید.
تحلیل رزمد: آنچه باید درباره‌ی پارچه‌ی بافته بدانید
پارچه‌ی بافته در ساده‌ترین تعریفش، نتیجه‌ی تقاطع دو دسته نخ به نام‌های تار و پود در زوایای قائمه است. این ساختار، که اغلب روی دستگاه بافندگی شکل می‌گیرد، پارچه را از پارچه‌های کشباف متمایز می‌کند: بافته‌ها در جهت تار و پود کشش بسیار کمتری دارند و استحکام و شکل‌پذیری بیشتری دارند. همین ویژگی دلیل اصلی کاربرد گسترده‌ی آن‌ها در پوشاک رسمی، مبلمان، پرچم و فرش است.
سه بافت پایه‌ی ساده، توییل و ساتن، اساس تمام تنوع‌های امروزی را تشکیل می‌دهند. پس از بافت، فرآیندهای تکمیلی مانند سفیدگری، رنگرزی، چاپ و عملیات مقاوم‌سازی در برابر آب یا جمع‌شدگی، ویژگی‌های نهایی پارچه را تعیین می‌کنند. این زنجیره‌ی تولید از الیاف خام تا محصول نهایی، در طول تاریخ از کار دستی در خانوار تا کارخانه‌های صنعتی تکامل یافته است.
تاریخ پارچه‌ی بافته از دوران سنگ آغاز می‌شود؛ پشم، کتان و حتی روده‌ی حیوانات از نخستین مواد بودند. ابریشم‌بافی در چین از ۲۶۴۰ پیش از میلاد رواج یافت، اولین شال‌ها و قالی‌ها در ایران بافته شدند و در متون کهن اشاره‌هایی به پارچه‌ی بافته دیده می‌شود. انقلاب صنعتی با کارخانه‌ی ‘جک آو نیوبری’ و اختراع قاب ریسندگی در پاسخ به تقاضای رو به رشد برای پارچه، این صنعت را از فعالیت خانگی به تولید انبوه تبدیل کرد.
نکته‌های کلیدی
- پارچه‌ی بافته از تقاطع تار و پود در زوایای قائمه ساخته می‌شود و با پارچه‌ی کشباف تفاوت اساسی دارد.
- سه بافت پایه عبارتند از: ساده، توییل و ساتن؛ تمام الگوهای پیچیده‌تر از همین سه مشتق می‌شوند.
- بافته‌ها فقط به صورت مورب (روی بایاس) کشش دارند مگر آنکه نخ کشسان باشد.
- لبه‌های پارچه‌ی بافته در معرض ریشه‌شدن هستند و باید با دوخت یا قیچی موج‌دار محافظت شوند.
- پارچه از الیاف طبیعی، مصنوعی یا ترکیب هر دو می‌تواند بافته شود.
- فرآیند تکمیلی پس از بافت، ویژگی‌هایی مانند مقاومت در برابر آب یا جمع‌شدگی را به پارچه می‌افزاید.
- بافت متراکم‌تر، دوام بیشتر و حفظ شکل بهتری به پارچه می‌دهد.
این دانسته‌ها به چه کارتان می‌آید؟
دانستن تفاوت سه بافت پایه هنگام خرید پارچه یا لباس کمک می‌کند انتخاب آگاهانه‌تری داشته باشید: بافت ساده مقرون‌به‌صرفه و بادوام است، توییل انعطاف و استحکام بیشتری دارد، و ساتن ظاهر براق‌تری ارائه می‌دهد. همچنین اگر با پارچه کار می‌کنید، به یاد داشته باشید که لبه‌های بریده‌شده باید دوخته یا با روش مناسبی محافظت شوند تا ریشه نشوند.
توجه به جهت تار و پود در دوخت و طراحی لباس اهمیت دارد؛ برش روی بایاس کشش بیشتری ایجاد می‌کند و برای برخی طرح‌ها مطلوب است، درحالی‌که برش موازی تار پارچه را صاف‌تر و مستحکم‌تر نگه می‌دارد. فرآیندهای تکمیلی نیز هنگام مراقبت از پارچه اهمیت دارند: پارچه‌ای که عملیات ضد جمع‌شدگی دیده، رفتار متفاوتی در شستشو خواهد داشت.
بیشتر بخوانید: پارچه سیرساکر: بافت چروک‌دار که تابستان را پوشاند، پارچه توییل: بافتی که پشت بهترین لباس‌های جهان پنهان است
منابع
منبع و مجوز: این نوشته ترجمه‌ی فارسیِ مقاله‌ی «Woven fabric» از ویکی‌پدیای انگلیسی (نسخه‌ی ترجمه‌شده) است که نویسندگانِ ویکی‌پدیا آن را تحت مجوزِ Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 منتشر کرده‌اند. متنِ این نوشته، شاملِ ترجمه و بخشِ «تحلیل رزمد»، تحت همین مجوز منتشر می‌شود و با ذکرِ منبع قابلِ بازنشر است.
تغییرات نسبت به اصل: ترجمه به فارسی؛ حذفِ پانویس‌ها، شماره‌ی ارجاع‌ها، جعبه‌های اطلاعات و بخش‌های پایانی (مانندِ «جستارهای وابسته»، «منابع» و «پیوند به بیرون»)؛ و افزودنِ بخشِ «تحلیل رزمد».
تصاویر: فقط تصاویرِ دارای مجوزِ آزاد از ویکی‌مدیا کامنز؛ نامِ پدیدآورنده و مجوزِ هر تصویر زیرِ همان تصویر آمده و مجوزِ هر تصویر فقط شاملِ همان تصویر است.
اگر مطالب ما برایتان مفید است، سایت را در گوگل به‌عنوان «منبع ترجیحی» انتخاب کنید.
انتخاب به‌عنوان منبع ترجیحی در گوگل
تایید شده توسط دیجی‌کالا