مخمل: تاریخچه، ساختار و جایگاه در مد و پارچه‌بافی

ترجمه رزمد «Velvet»

مخمل نوعی پارچه‌ی بافته‌شده با خواب متراکم و یکنواخت است که حسی نرم و متمایز به آن می‌بخشد. از لحاظ تاریخی، مخمل معمولاً از ابریشم ساخته می‌شد. مخمل امروزی می‌تواند از ابریشم، کتان، پنبه، پشم، الیاف مصنوعی، آمیزه‌های ابریشم-پنبه یا آمیزه‌های الیاف مصنوعی-طبیعی تهیه شود.

ساختار و ترکیب

مخمل روی دستگاه بافندگی ویژه‌ای بافته می‌شود که دو لایه از پارچه را به‌طور هم‌زمان می‌بافد؛ دو لایه با یک نخ تار اضافی که روی میله‌ها یا سیم‌ها بافته می‌شود به هم متصل می‌مانند. سپس دو تکه از هم بریده می‌شوند تا خواب پارچه ایجاد شود و دو طول پارچه روی دو غلتک جداگانه پیچیده می‌شوند. این فرایند پیچیده سبب شد که پیش از در دسترس قرار گرفتن دستگاه‌های بافندگی صنعتی، تولید مخمل گران‌قیمت باشد و مخمل خوش‌ساخت همچنان پارچه‌ای نسبتاً پرهزینه باقی مانده است. به‌دلیل داشتن خواب، تمیزکردن مخمل دشوار است، اما روش‌های مدرن خشک‌شویی این کار را عملی‌تر کرده‌اند. خواب مخمل با بریدن نخ‌های تار ایجاد می‌شود، در حالی که خواب مخمل پنبه‌ای (velveteen) با بریدن نخ‌های پود پدید می‌آید.

مخمل را می‌توان از انواع مختلفی از الیاف تهیه کرد که گران‌قیمت‌ترین آن‌ها ابریشم است. بیشتر مخمل‌هایی که امروزه با عنوان ‘مخمل ابریشمی’ فروخته می‌شوند، آمیزه‌ای از ابریشم و الیاف دیگری مانند ریون یا پنبه هستند. مخمل ساخته‌شده کاملاً از ابریشم کمیاب است و معمولاً قیمت بازاری آن چند صد دلار آمریکا در هر یارد است. پنبه نیز برای تولید مخمل به کار می‌رود، هرچند این کار اغلب به پارچه‌ای کمتر مجلل منجر می‌شود. مخمل را می‌توان از الیافی مانند کتان، موهر و پشم نیز تهیه کرد. پارچه‌ای که مردم کوبا (Kuba) در جمهوری دموکراتیک کنگو از درخت خرمای رافیا (raffia palm) می‌بافند، اغلب ‘مخمل کوبا’ نامیده می‌شود. مخمل مدرن می‌تواند از پلی‌استر، نایلون، ویسکوز، استات یا آمیزه‌های الیاف مصنوعی و طبیعی تهیه شود (برای نمونه، ویسکوز آمیخته با ابریشم پارچه‌ای بسیار نرم و بازتابنده تولید می‌کند). گاهی درصد کمی اسپاندکس افزوده می‌شود تا به پارچه‌ی نهایی کمی کشسانی بدهد (از این‌رو ‘مخمل کشی’).

مخمل خوابی ضخیم دارد و برای درخشندگی بیشتر یا رنگ اشباع‌شده‌تر می‌توان آن را با خواب رو به بالا یا خواب رو به پایین برید.

تاریخچه

به‌دلیل نرمی و ظاهر استثنایی و نیز هزینه‌ی بالای تولید، مخمل اغلب با اشرافیت پیوند خورده است. مخمل در دوران حکومت هارون الرشید (۷۸۶–۸۰۹) توسط بازرگانان کشمیری به بغداد معرفی شد و زریاب (Ziryab) آن را به اندلس (Al-Andalus) برد. در دوران ممالیک، قاهره بزرگ‌ترین تولیدکننده‌ی مخمل در جهان بود. بخش زیادی از آن به ونیز (که از آنجا به بیشتر نقاط اروپا گسترش یافت)، ایبری و امپراتوری مالی صادر می‌شد. منسا موسی (Mansa Musa)، فرمانروای امپراتوری مالی، در سفر حج خود به قاهره رفت. بسیاری از مخمل‌بافان عرب او را تا تیمبوکتو (Timbuktu) همراهی کردند. بعدها ابن بطوطه (Ibn Battuta) از این یاد می‌کند که سلیمان، فرمانروای مالی، در عید قربان قبایی کامل از مخمل قرمزرنگ محلی‌دوز بر تن داشت. در دوران سلطنت محمد دوم (Mehmed II)، دستیاران آشپز لباس آبی (câme-i kebûd)، کلاه مخروطی (کلاه، külâh) و شلوار گشاد (چاقشیر، çakşır) از مخمل بورسا می‌پوشیدند.

ریچارد دوم (Richard II) پادشاه انگلستان در وصیت‌نامه‌ی خود در سال ۱۳۹۹ دستور داد که پیکرش در مخمل کفن شود.

دایرة‌المعارف بریتانیکا ویرایش یازدهم (Encyclopædia Britannica Eleventh Edition) مخمل و تاریخچه‌ی آن را چنین توصیف کرده است:

مخمل (VELVET) پارچه‌ای ابریشمین با سطحی کوتاه، متراکم و خواب‌دار است. به‌احتمال زیاد هنر مخمل‌بافی در خاور دور پدید آمد؛ و تا حدود آغاز قرن چهاردهم هیچ اشاره‌ای به این پارچه نمی‌یابیم. ویژگی‌های منحصربه‌فرد مخمل، عمق شکوهمند و در عین حال ملایم رنگ‌پذیری آن، بلافاصله آن را به عنوان ماده‌ای مناسب برای جامه‌های کلیسایی، لباس‌های سلطنتی و درباری و آویزه‌های مجلل مشخص کرد؛ و باشکوه‌ترین بافته‌های دوران میانه مخمل‌های ایتالیایی بودند. این مخمل‌ها به شیوه‌های بسیار مؤثری برای تزئین کار می‌شدند، مانند تنوع رنگ خواب، ایجاد خواب با ارتفاع‌های مختلف (خواب روی خواب، یا خواب دوگانه)، و تزئین با ابریشم ساده، خواب نبریده یا زمینه‌ی پارچه‌ی طلایی و غیره. نخستین منابع مخمل‌های هنری اروپایی کاتانزارو (Catanzaro)، لوکا (Lucca)، جنوا (Genoa)، فلورانس (Florence) و ونیز (Venice) بودند که همچنان بافته‌های مخملی ارزشمند عرضه می‌کردند. اندکی بعد بافندگان فلاندری این هنر را در دست گرفتند و در قرن شانزدهم، بروژ (Bruges) شهرتی برای مخمل‌هایی به دست آورد که از مخمل‌های شهرهای بزرگ ایتالیایی کمتر نبود.

دوارته پاشکو پرایرا (Duarte Pacheco Pereira) در اوایل قرن شانزدهم پارچه‌های الیاف نخل از پادشاهی کنگو را که شبیه مخمل کار شده بودند ثبت کرد. او نوشت:

…در این پادشاهی کنگو پارچه‌هایی با خوابی همچون مخمل می‌بافند، برخی از آن‌ها به‌صورت ساتن مخملی کار شده، آن‌قدر زیبا که چیزی نفیس‌تر از آن در ایتالیا ساخته نمی‌شود…

با ورود مکانیزاسیون به تولید پارچه در قرن نوزدهم، مخمل برای طبقه‌ی متوسط نیز دست‌یافتنی‌تر شد. توسعه‌ی ‘مخمل دوگانه’ در دهه‌ی ۱۸۳۰ امکان بافتن دو تکه پارچه را هم‌زمان روی دستگاه‌های بافندگی ژاکارد (Jacquard) فراهم کرد که ظرفیت تولید را دو برابر کرد و هزینه‌ی پیشین پارچه را به نصف کاهش داد.

انواع

مخمل شیفون (یا شفاف)

مخملی بسیار سبک روی زیرلایه‌ای شفاف از شیفون ابریشمی یا ریون.

سیزله (Ciselé)

مخملی که خواب آن از حلقه‌های بریده و نبریده برای ایجاد طرح استفاده می‌کند.

چروک‌شده (Crushed)

مخملی درخشان با ظاهری طرح‌دار که با فشار دادن پارچه در جهت‌های مختلف یا پیچاندن مکانیکی پارچه در حالت مرطوب تولید می‌شود.

دوره (Devoré) یا سوزاندنی (burnout)

مخملی که با محلول خورنده‌ای تیمار شده تا نواحی خاصی از خواب آن حل شود و طرحی مخملی روی زیرلایه‌ای شفاف یا سبک ایجاد کند.

برجسته‌کاری‌شده (Embossed)

مخملی که از غلتک فلزی برای حک‌کردن طرح روی پارچه با حرارت استفاده شده است.

چکشی (Hammered)

مخملی با درخشندگی فوق‌العاده و ظاهری له‌شده و خال‌خالی.

لیونز (Lyons)

مخملِ خواب‌دارِ بافته‌شده با تراکم بالا، سفت و سنگین‌تر که برای کلاه‌ها، یقه‌های کُت و پوشاک به کار می‌رود.

آینه‌ای (Mirror)

نوعی مخمل له‌شده‌ی بسیار نرم و سبک.

ناکره (Nacré)

مخملی با اثری مشابه ابریشم شاتوت (shot silk) که در آن خواب با یک یا چند رنگ و پارچه‌ی زمینه با رنگی دیگر بافته می‌شود و اثری متغیر و قوس‌قزحی ایجاد می‌کند.

پان (Panne)

نوعی مخمل له‌شده که با اعمال فشار سنگین، خواب در یک جهت قرار می‌گیرد. گاهی، کمتر رایج، پاون ولوت (paon velvet) نیز نامیده می‌شود. با این حال، از دهه‌ی ۱۹۷۰ به این سو، ‘پان ولوت’ به‌کاررفته در فروشگاه‌های عادی پارچه به یک بافته‌ی خواب‌دار کشباف اشاره دارد که شاید بهتر باشد ولور نامیده شود؛ این نوع دارای خوابی کوتاه است که در جهات مختلف می‌افتد و معمولاً از پلی‌استر ساخته می‌شود.

پایل-آن-پایل (Pile-on-pile)، که مخمل دوبل نیز نامیده می‌شود

نوعی مخمل به‌ویژه مجلل که با خواب‌هایی در ارتفاع‌های مختلف بافته می‌شود تا طرحی ایجاد کند. این نوع یکی از قدیمی‌ترین فنون شناخته‌شده‌ی بافت مخمل است.

ساده (Plain)

مخملی که معمولاً از پنبه ساخته می‌شود و دستی محکم دارد.

پونسون (Ponson)

مخملی بسیار سنگین و نسبتاً گران که یا کاملاً از ابریشم تهیه می‌شود یا خوابی انحصاراً از ابریشم دارد و زمانی برای لباس‌ها و شنل‌های زنانه به کار می‌رفت.

اوترخت (Utrecht)

مخملی پرس‌شده و چین‌دار که با اوترخت (Utrecht)، هلند، پیوند دارد.

خالی (Voided)

مخملی که عمداً با نواحی بدون خواب (معمولاً ساتن) بافته می‌شود تا طرحی ایجاد کند.

حلقه‌ی عروسی یا مخمل حلقه

اصطلاحی دیگر برای مخمل‌های دووره (devoré) و/یا شیفون که ادعا می‌شود آنقدر ظریف‌اند که می‌توان آن‌ها را از میان حلقه‌ی عروسی کشید.

الیاف

پنبه

مخمل پنبه‌ای بسیار بادوام است، اما از بسیاری از ویژگی‌های لوکسِ سایر انواع مخمل بی‌بهره است و رنگ‌هایش معمولاً به اندازه‌ی دیگر انواع عمیق یا غنی نیستند.

ابریشم

مخمل ابریشمی از انواع گران‌قیمت‌ترِ مخمل است و معمولاً درخشان‌تر و نرم‌تر از نوع پنبه‌ای است.

میکروفیبر

مخمل میکروفیبر نوعی پارچه‌ی مصنوعی پلی‌استری است که به‌راحتی در برابر لکه مقاومت می‌کند و سبک‌وزن است.

ترکیب نایلون/ریون

مخمل ترکیب نایلون/ریون بسیاری از حس و آویزش مخمل ابریشمی را دارد، اما معمولاً بسیار ارزان‌تر است؛ همچنین نگهداری از آن نسبت به مخمل ابریشمی آسان‌تر است.

پلی‌استر/اسپندکس

مخمل پلی‌استر/اسپندکس (که اغلب ‘مخمل کشسان’ نامیده می‌شود) می‌تواند از پلی‌استر با درصد کمی اسپندکس ساخته شود تا در یک یا دو جهت کشش داشته باشد.

ویسکوز

از نظر کیفیت، مخمل ویسکوز بیشتر به مخمل ابریشمی شبیه است تا به مخمل پنبه‌ای، زیرا نرم‌تر و غنی‌تر از نوع پنبه‌ای است.