اُت کوتور: تاریخچه و جایگاه خیاطی عالی در مد جهانی

ترجمه رزمد «Haute couture»

اوت کوتور (Haute couture) خلقِ طراحی مد لوکسِ انحصاری و سفارشی است. اصطلاحِ اوت کوتور به‌طورِ کلی به نوعِ خاصی از لباسِ رویین اشاره دارد که در اروپای قرن شانزدهم تا هجدهم رواج داشت، یا به بخشِ بالاییِ یک لباسِ مدرن برای تمایز آن از دامن و آستین. از اواسطِ قرن نوزدهم، پاریس به مرکزِ صنعتی رو به رشد تبدیل شد که بر دوخت لباس از پارچه‌های باکیفیت، گران‌قیمت و اغلب نادر، با توجهِ فوق‌العاده به جزئیات و با دست‌دوزیِ خبره‌ترین خیاطان، معمولاً با بهره‌گیری از تکنیک‌های وقت‌گیرِ دست‌ساز، تمرکز داشت. کوتور (Couture) نیز به‌تنهایی به‌عنوانِ مخففِ اوت کوتور رایج است و به همان مفهوم اشاره دارد.

اصطلاح‌شناسی

ریشه‌شناسی

اصطلاحِ انگلیسیِ haute couture از فرانسه وام گرفته شده و به معنای تحت‌اللفظیِ ‘خیاطیِ عالی’ یا ‘دوزندگیِ عالی’ است. نخستین کاربردِ ثبت‌شده‌ی آن به زبانِ انگلیسی در سالِ ۱۹۰۸، در رمانِ آرنولد بنت (Arnold Bennett) با نامِ داستانِ زنانِ پیر (The Old Wives’ Tale) بوده است.

تاریخ

اصطلاحِ اوت کوتور در فرانسه از حمایتِ قانونی برخوردار است و توسطِ اتاقِ بازرگانیِ پاریس تعریف می‌شود. فدراسیونِ اوت کوتور و مد (Fédération de la Haute Couture et de la Mode) به عنوانِ ‘کمیسیونِ تنظیم‌کننده‌ای که تعیین می‌کند کدام خانه‌های مد واجدِ شرایطِ اوت کوتورِ واقعی هستند’ تعریف شده است. قوانینِ این فدراسیون مقرر می‌دارد که تنها ‘شرکت‌هایی که در فهرستِ سالانه‌ای که توسطِ کمیسیونِ مستقر در وزارتِ صنعت تهیه می‌شود نام دارند’ مجاز به استفاده از برچسبِ اوت کوتور هستند. سندیکای خانه‌های کوتورِ پاریسی (Chambre Syndicale de la Couture Parisienne) انجمنِ کوتوریه‌های پاریسی است که در سالِ ۱۸۶۸ به‌عنوانِ شاخه‌ای از اصناف قرون وسطایی تأسیس شد و اعضای خود را در زمینه‌ی کپی‌برداری از سبک‌ها، تاریخِ افتتاحِ کلکسیون‌ها، تعدادِ مدل‌های عرضه‌شده، روابط با مطبوعات، مسائلِ حقوقی و مالیاتی، و فعالیت‌های تبلیغاتی تنظیم می‌کند. تأسیسِ این سازمان به همتِ شارل فردریک ورث (Charles Frederick Worth) صورت گرفت. مدرسه‌ای وابسته در سالِ ۱۹۳۰ تحتِ نامِ اکولِ دو لا شامبرِ سندیکالِ دو لا کوتور (L’Ecole de la Chambre Syndicale de la Couture) تأسیس شد. این مدرسه به معرفیِ طراحانِ جدید برای کمک به خانه‌های کوتوری که هنوز فعال هستند کمک می‌کند. از سالِ ۱۹۷۵، این مدرسه در چارچوبِ فدراسیونِ اوت کوتور و مد فعالیت می‌کند.

در واکنش به اشغالِ پاریس توسطِ نازی‌ها، معیارهای سخت‌گیرانه‌تری برای اصطلاحِ اوت کوتور در سالِ ۱۹۴۵ وضع شد. برای احرازِ حقِ نامیدنِ خود به عنوانِ خانه‌ی کوتور و استفاده از اصطلاحِ اوت کوتور در تبلیغات و هر روشِ دیگری، اعضای سندیکای خانه‌های اوت کوتور باید قوانینِ مشخصِ زیر را رعایت کنند:

• طراحیِ سفارشی برای مشتریانِ خصوصی، با یک یا چند نوبت پرو;
• داشتنِ کارگاه (آتلیه) در پاریس با حداقل پانزده کارمندِ تمام‌وقت;
• داشتنِ حداقل ۲۰ نفرِ متخصصِ فنیِ تمام‌وقت، در حداقل یک کارگاه (آتلیه); و
• ارائه‌ی کلکسیونی با حداقل ۵۰ طرحِ اصیل به عموم در هر فصلِ مد (دو بار در سال، در ژانویه و ژوئیه‌ی هر سال)، شاملِ لباس‌های روز و شب.

کاربردِ کنونی

این اصطلاح همچنین به‌صورتِ غیررسمی برای توصیفِ تمامِ مدهای لوکسِ سفارشی به کار می‌رود، خواه در پایتخت‌های مدِ لندن، نیویورک، پاریس و میلان تولید شده باشند. در هر صورت، این اصطلاح می‌تواند به خانه‌های مد یا طراحانِ مدی اشاره کند که لباس‌های انحصاری و اغلب پیشرو خلق می‌کنند، یا به خودِ لباس‌های خلق‌شده. اصطلاحِ اوت کوتور همچنین معانیِ عامِ گسترده‌تری یافته و به فعالیت‌هایی فراتر از دوزندگی، مانندِ تولیدِ هنرِ تجسمی و موسیقی نیز اشاره می‌کند.

تاریخ در فرانسه

ریشه‌های اوت کوتور را می‌توان تا قرنِ هفدهم دنبال کرد. صنعت و مصرف از طریقِ قوانینِ اصناف که پایبندیِ سختگیرانه به کیفیت، کمیت و غیره را الزامی می‌کرد، از حمایتِ قانونی برخوردار بود. زنانِ خیاط، معروف به کوتوریر (couturières)، در سالِ ۱۶۷۵ امتیازاتِ صنفی کسب کردند. قوانینِ صنفیِ آن‌ها به این زنان حقِ دوختِ لباس برای زنان و کودکان را می‌داد، در حالی که خیاطانِ مرد حقِ دوختِ لباس برای مردان و پسرانِ بالای ۸ سال را حفظ کردند. در این دوره، کارِ کوتوریرها از وصله‌دوزیِ ساده تا مدهای گوناگون (fashions) را در بر می‌گرفت. آن‌ها علاوه بر دوختنِ لباس‌های فاخر از پارچه‌های مجلل برای اعضای خانواده‌ی سلطنتی و اشراف، به رفوگری و اصلاحِ لباس نیز می‌پرداختند. خیاطان تنها یک بخش از این فرآیند بودند که شاملِ تولیدِ داخلی، محصولاتِ وارداتی و کار، و همچنین اصنافی چون توری‌بافان، روبان‌بافان، بازرگانانِ مد، گلدوزان، و فروشندگانِ سوزن و سنجاق نیز می‌شد. برخلافِ خیاطان، خیاطانِ زن دکانِ عمومی نداشتند و در عوض برای جذبِ مشتریانِ لوکس به شهرتِ دهان‌به‌دهان و ارتباطات متکی بودند.

فرانسه‌ی قرنِ هجدهم شاهدِ افزایشِ چشمگیری در مصرفِ پوشاک بود و پژوهشگران ‘انقلابِ پوشاکی’ را مستند کرده‌اند که بینِ سال‌های ۱۷۰۰ و ۱۷۸۹ رخ داد. این پدیده با افزایشِ حجم و ارزشِ کمدِ لباسِ مردم در سراسرِ کشور، حتی در میانِ طبقاتِ متوسط و کارگر، مشخص می‌شد. صنعتِ مد برای پاسخ به تقاضای روزافزون سر برآورد.

رز برتن (Rose Bertin)، طراحِ مدِ فرانسویِ ملکه ماری آنتوانت (Marie Antoinette)، را می‌توان سرآغازِ ورودِ مد و اوت کوتور به فرهنگِ فرانسوی دانست. بازدیدکنندگانِ پاریس لباس‌هایی با خود می‌بردند که خیاطانِ محلی از آن‌ها کپی‌برداری می‌کردند. زنانِ باذوق نیز لباس‌هایی در آخرینِ مدِ پاریسی سفارش می‌دادند تا به عنوانِ الگو از آن‌ها استفاده کنند.

با آسان‌تر شدنِ سفرِ اروپایی از طریقِ راه‌آهن و کشتی‌های بخار، سفرِ زنانِ ثروتمند به پاریس برای خریدِ لباس و متعلقات رواجِ بیشتری یافت. خیاطان و دوزندگانِ فرانسوی معمولاً بهترین در اروپا شناخته می‌شدند و لباس‌های اصیلِ پاریسی از تقلیدهای محلی برتر به شمار می‌رفتند.

کوتوریه (Couturier) [ku.ty.ʁje] موسسه یا شخصی است که در صنعتِ مدِ پوشاک فعالیت می‌کند و لباس‌های اصیل را به سفارشِ مشتریانِ خصوصی می‌دوزد. یک کوتوریه ممکن است آنچه به اوت کوتور شناخته می‌شود تولید کند. چنین شخصی معمولاً الگوساز و ماشین‌دوز استخدام می‌کند و یا در بوتیک‌های انحصاری به کار مشغول است یا به‌صورتِ مستقل فعالیت می‌کند.

کوتوریه شارل فردریک ورث (Charles Frederick Worth) به‌طور گسترده‌ای پدر اُت‌کوتور به شکلی که امروز شناخته می‌شود تلقی می‌گردد. هرچند ورث در بورن، لینکلنشایر، انگلستان به دنیا آمد، اما نامش را در صنعت مد فرانسه به ثبت رساند. ورث با متحول‌کردن برداشت پیشین از خیاطی، دوزنده را به مقام هنرمند آرایه‌بندی ارتقا داد: یعنی طراح مد. در حالی که او برای برخی مشتریان صاحب‌عنوان یا ثروتمند طرح‌های یکتا می‌آفرید، بیشتر به‌خاطر تهیه‌ی پورتفولیویی از طرح‌ها شناخته می‌شود که بر تن مدل‌های زنده در خانه‌ی ورث (House of Worth) به نمایش گذاشته می‌شدند. مشتریان یک مدل را انتخاب می‌کردند، رنگ‌ها و پارچه‌ها را مشخص می‌نمودند و یک لباس مشابه در کارگاه ورث سفارشی دوخته می‌شد. ورث خیاطی فردی را با یک استانداردسازی که بیشتر مشخصه‌ی صنعت پوشاک آماده‌به‌پوشش بود ترکیب کرد؛ صنعتی که در همین دوره نیز در حال شکل‌گیری بود.

در پی ورث، کالو سور (Callot Soeurs)، پاتو (Patou)، پل پوآره (Paul Poiret)، مادلن ویونه (Madeleine Vionnet)، ماریانو فورتونی (Mariano Fortuny)، ژان لانوَن (Jeanne Lanvin)، شانل (Chanel)، مَن‌بوشر (Mainbocher)، اسکیاپارلی (Schiaparelli)، کریستوبال بالنسیاگا (Cristóbal Balenciaga) و کریستیان دیور (Christian Dior) قدم گذاشتند. برخی از این خانه‌های مد هنوز هم زیر رهبری طراحان مدرن فعالیت می‌کنند.

در دهه‌ی ۱۹۶۰، گروهی از شاگردان جوانی که نزد طراحان مد باتجربه‌تر و معروف‌تری از جمله دیور و بالنسیاگا آموزش دیده بودند، این خانه‌های کوتور سرشناس را ترک کرده و مؤسسات خود را تأسیس کردند. موفق‌ترین این طراحان جوان ایو سن لوران (Yves Saint Laurent)، پیر کاردن (Pierre Cardin)، آندره کورژ (André Courrèges)، تد لاپیدوس (Ted Lapidus) و امانوئل اونگارو (Emanuel Ungaro) بودند. هانائه موری (Hanae Mori)، متولد ژاپن و مقیم پاریس، نیز در راه‌اندازی خط مد خود موفق بود.

لاکروا (Lacroix) از جمله خانه‌های مدی است که در اواخر قرن بیستم تأسیس شد. از دیگر خانه‌های جدید می‌توان به ژان پل گوتیه (Jean Paul Gaultier) و تیری موگله (Thierry Mugler) اشاره کرد. به دلیل هزینه‌های سنگین تولید کلکسیون‌های اُت‌کوتور، لاکروا و موگله از آن زمان فعالیت‌های اُت‌کوتور خود را متوقف کرده‌اند.

برای تمام این خانه‌های مد، پوشاک سفارشی دیگر منبع اصلی درآمد نیست و اغلب بسیار بیشتر از آنچه از طریق فروش مستقیم به دست می‌آید هزینه دارد؛ این پوشاک تنها هاله‌ای از مد را به سرمایه‌گذاری‌هایشان در حوزه‌ی پوشاک آماده‌به‌پوشش و محصولات لوکس مرتبط مانند کفش و عطر، و همچنین قراردادهای مجوز که بازدهی بیشتری برای شرکت دارند می‌افزاید. این کلکسیون‌های آماده‌به‌پوشش آن‌هاست که برای مخاطبان گسترده‌تری در دسترس است و درخششی از جذابیت و حس اُت‌کوتور را به کمدهای لباس بیشتری می‌بخشد. خانه‌های مد همچنان برای اهداف تبلیغاتی پوشاک سفارشی می‌سازند؛ مانند زمانی که برای رویدادهای مشاهیر مثل گالای مِت (Met Gala) لباس ارائه می‌دهند.

اعضای شامبر سندیکال دو لا اُت‌کوتور (Chambre Syndicale de la Haute Couture)

اعضای رسمی

• آدلین آندره (Adeline André)
• الکساندر وتیه (Alexandre Vauthier)
• الکسیس مابیل (Alexis Mabille)
• بوشرا ژرار (Bouchra Jarrar)
• بالمن (Balmain)
• شانل (Chanel)
• دیور (Dior)
• فرانک سوربیه (Franck Sorbier)
• جامباتیستا والی (Giambattista Valli)
• ژیوانشی (Givenchy)
• ژان پل گوتیه (Jean Paul Gaultier)
• ژولیان فورنیه (Julien Fournié)
• مِزون مارژیلا (Maison Margiela)
• اسکیاپارلی (Schiaparelli)
• ماوریتسیو گالانته (Maurizio Galante)
• استفان رولان (Stéphane Rolland)

اعضای وابسته (خارجی)

• آرمانی (Armani)
• الی صعب (Elie Saab)
• فندی (Fendi)
• ایریس فان هرپن (Iris van Herpen)
• اولیانا سرگیینکو (Ulyana Sergeenko)
• والنتینو (Valentino)
• ورساچه (Versace)
• ویکتور اند رولف (Viktor & Rolf)

اعضای مهمان

• آلیس (Aelis)
• آشی استودیو (Ashi Studio)
• شارل دو ویلمورن (Charles de Vilmorin)
• کریستوف ژوسه (Christophe Josse)
• گوراو گوپتا (Gaurav Gupta)
• ژرژ هبیقه (Georges Hobeika)
• ایمان عیسی (Imane Ayissi)
• خوانا مارتین (Juana Martín)
• ژولی دو لیبران (Julie de Libran)
• پیت دولارت (Peet Dullaert)
• ربیع قیروز (Rabih Kayrouz)
• راهول میشرا (Rahul Mishra)
• رابرت وون (Robert Wun)
• رونالد فان در کمپ (Ronald van der Kemp)
• سارا شرایبی (Sara Chraibi)
• تام براون (Thom Browne)
• یوئیما ناکازاتو (Yuima Nakazato)
• زهیر مراد (Zuhair Murad)
• ویشالی اس (Vishali S)

اعضای مهمان اخیر شامل خانه‌های مد کتی پیل (Cathy Pill)، ژرالد واتله (Gerald Watelet)، نیکلا لو کوشوا (Nicolas Le Cauchois) و ما که (Ma Ke) (وویونگ / Wuyong) بوده‌اند. در هفته‌ی اوت کوتور پاییز/زمستان ۲۰۰۸/۲۰۰۹، امانوئل اونگارو (Emanuel Ungaro) به عنوان عضو رسمی حضور یافت.

اعضای سابق

• آن والری هاش (Anne Valérie Hash)
• کریستوبال بالنسیاگا (Cristóbal Balenciaga)
• کالو سور (Callot Soeurs)
• شارل مونتنی (Charles Montaigne)
• ماری-لوئیز کاروَن (Marie-Louise Carven)
• کریستیان لاکروا (Christian Lacroix)
• امیلیو پوچی (Emilio Pucci)
• اسکادا (Escada)
• فرانک سوربیه (Frank Sorbier)
• ژرمن لکومت (Germaine Lecomte)
• گره (Grès)
• گی لاروش (Guy Laroche)
• هاناه موری (Hanae Mori)
• ژاک فات (Jacques Fath)
• ژاک گریف (Jacques Griffe)
• ژاک هیم (Jacques Heim)
• ژان پاتو (Jean Patou)
• ژان-لویی شره (Jean-Louis Scherrer)
• ژوزف (Joseph)
• لانوَن (Lanvin)
• لکوانه هِمان (Lecoanet Hemant)
• لوریس آزارو (Loris Azzaro)
• لویی فِرو (Louis Féraud)
• لوسیَن لِلونگ (Lucien Lelong)
• لوییز شِری (Louise Chéruit)
• مَد کارپانتیه (Mad Carpentier)
• مادلن ویونه (Madeleine Vionnet)
• مادلن ورامان (Madeleine Vramant)
• ماگی روف (Maggy Rouff)
• مَین‌بوشِر (Mainbocher)
• مارسل روشا (Marcel Rochas)
• مارسل شومون (Marcelle Chaumont)
• نینا ریچی (Nina Ricci)
• پاتریک کلی (Patrick Kelly)
• پاکو رابان (Paco Rabanne)
• پل پوآره (Paul Poiret)
• فیلیپ ِاِ گاستون (Philippe et Gaston)
• پیر بالمَن (Pierre Balmain)
• پیر کاردَن (Pierre Cardin)
• روبر پیگه (Robert Piguet)
• تِد لاپیدوس (Ted Lapidus)
• تیِری موگلِر (Thierry Mugler)
• تورنته (Torrente)
• ورا بورئا (Vera Borea)
• ییچینگ ین (Yiqing Yin)
• ایو سن لوران (Yves Saint Laurent)

پارچه‌ها

ابریشم

منسوجات به پارچه یا رسانه‌ای اشاره دارند که طراحان برای خلق یک قطعه لباس از آن استفاده می‌کنند. تاریخچه‌ی ابریشم در چین دوران نوسنگی و در درون فرهنگ یانگشائو (Yangshao) (هزاره‌ی چهارم پیش از میلاد) آغاز شد، جایی که ‘کرم ابریشم’ کشف گردید. اشراف آسیایی استفاده از ابریشم را در مد عالی آغاز کردند. با گذر زمان، ابریشم مورد داد و ستد قرار گرفت و این امر به پیدایش ‘جاده‌ی ابریشم’ انجامید که خود محرکی برای اقتصاد چین بود. ارزش ابریشم بر اساس شکل کاربردش متمایز می‌شود، از جمله استفاده از آن به عنوان پول رایج. پارچه‌ی ابریشمی از الیافی ساخته شده است که توسط کرم ابریشم تولید می‌شود و عمدتاً در چین یافت می‌گردد. انواع گوناگونی از ابریشم وجود دارد که طراحان در دنیای منسوجات از آن‌ها بهره می‌برند، از جمله دوپیونی (dupioni)، چینی (China)، بروکات (brocade)، ژاکارد (Jacquard) و ابریشم ساتن (satin). این انواع گوناگون ابریشم اغلب برای تولید سبک‌های خاصی از پوشاک به کار می‌روند. برای نمونه، ابریشم شیفون (Chiffon) برای ایجاد چین‌وچروک دراپه‌ای استفاده می‌شود، زیرا این ابریشم نازک‌تر از سایرین است. این ویژگی امکان حرکت و جریان آسان‌تر پارچه را فراهم می‌آورد و در نتیجه فرآیند دراپه‌کردن را ساده‌تر می‌سازد.

پشم

پشم الیاف نساجی است که از حیواناتی چون گوسفند، شتر، شتر بدون کوهان (کملید)، بز یا سایر پستانداران پشم‌دار به دست می‌آید. پشم نخستین بار کشف شد و عمدتاً برای محافظت در برابر سرما به کار رفت. همه‌ی انواع پشم قابل قبول یا ‘ظریف’ محسوب نمی‌شوند. برای نمونه، پشم ظریف تنها در چهار نژاد گوسفند یافت می‌شود و پانزده نژاد دیگر ‘ظریف’ به شمار نمی‌آیند. رنگ‌آمیزی پشم فرآیندی ظریف است، زیرا پشم به آسانی رنگ را جذب می‌کند و از این رو باید در این کار احتیاط کرد تا پشم آسیب نبیند. برخی از پشم‌های مرغوب‌تر عبارت‌اند از آلپاکا (alpaca)، پشم آنگورا (angora)، موهر (mohair)، پشم کشمیر (cashmere)، موی شتر و پشم ویکونیا (vicuña)؛ هر یک از این پشم‌ها دارای بافت و نرمی متفاوتی است.