واکس کفش: ترکیب، انواع و تاریخچه

ترجمه‌ی رزمد «Shoe polish»

واکسِ کفش، که با نام‌های واکسِ چکمه و کفش‌واکسی نیز شناخته می‌شود، خمیر، کِرِم یا مایعی موم‌پایه است که برای واکس‌زدن، برق‌انداختن و ضدآب‌کردنِ کفش یا چکمه‌ی چرمی به کار می‌رود تا عمرِ پوشاکِ پا را افزایش دهد و ظاهرِ آن را بازگرداند. واکس‌های کفش بر اساسِ بافتشان متمایز می‌شوند که از مایع تا موم‌های سخت را در بر می‌گیرد. بیشترِ واکس‌های کفش از حلال، موم و رنگ‌دهنده تشکیل شده‌اند. واکس‌های کفشی که امروزه آشنا به نظر می‌رسند از قرون وسطا وجود داشته‌اند. در ابتدا با دابین (dubbin) ساخته می‌شدند و تنها برای نرم‌کردن چرم و ضدآب‌کردنِ کفش به کار می‌رفتند و برق‌اندازی نمی‌کردند. با این حال، محبوبیتِ کفش‌واکسی که در اوایلِ دهه‌ی ۱۹۰۰ پدید آمد، باعث شد بسیاری از فرمول‌های واکسِ کفش با یک عاملِ برق‌انداز ترکیب شوند.

انواع

واکسِ کفش را می‌توان در سه نوع طبقه‌بندی کرد: موم‌پایه، کِرِمِ امولسیونی، و مایع. هر کدام از نظرِ ترکیبِ جزئی با هم تفاوت دارند، اما همه از مخلوطی از موم‌ها، حلال‌ها و اغلب رنگ‌دهنده‌ها یا رنگ‌زاها تشکیل شده‌اند.

واکسِ کفشِ موم‌پایه

موم‌ها، حلال‌های آلی و رنگ‌دهنده (اعم از رنگ‌زاهای محلول یا رنگدانه) این نوع واکس را می‌سازند. موم‌ها ۲۰ تا ۴۰٪ درصدِ ماده را تشکیل می‌دهند. موم‌های طبیعی مورد استفاده در واکس شاملِ کارنوبا (carnauba) و مونتان (montan) و نیز موم‌های مصنوعی هستند. ترکیب، سختی و خواصِ واکس‌زنی را پس از تبخیرِ حلال تعیین می‌کند. حلال‌ها با توجه به موم‌ها انتخاب می‌شوند. حدودِ ۷۰٪ درصدِ واکسِ کفش را حلال تشکیل می‌دهد. حلال‌های متنوعی استفاده می‌شود، از جمله نفتا (naphtha). تربانتین (Turpentine)، هرچند گران‌تر است، به خاطرِ ‘بوی واکسِ کفش’ که ایجاد می‌کند ترجیح داده می‌شود. رنگ‌زاها ۲ تا ۳٪ درصدِ پایانیِ واکس را تشکیل می‌دهند. نیگروسین (nigrosine) یک رنگ‌زای سنتی است، اما رنگ‌زاهای دیگر (از جمله رنگ‌زاهای آزو) و رنگدانه‌ها برای واکس‌های اکس‌بلاد (oxblood)، کوردَوان (cordovan) و قهوه‌ای نیز به کار می‌روند.

به دلیلِ محتوای بالای حلال‌های فرار، واکسِ کفشِ موم‌پایه پس از استعمال سفت می‌شود و در عینِ حال برقِ خود را حفظ می‌کند. واکس‌هایی که ترکیبِ ضعیفی دارند به پدیده‌ای به نامِ شکوفایی (blooming) دچار می‌شوند که نشانه‌ی آن ظاهرشدنِ پوششِ سفیدِ استئارین (stearin) بر روی سطحِ واکس است.

واکسِ کفشِ کِرِم امولسیونی

این واکس‌ها ممکن است قوامِ ژلاتینی داشته باشند. از همان سه جزءِ معمول تشکیل شده‌اند: موم، حاملِ مایع و رنگ‌زاها. برخلافِ واکس‌های موم‌پایه، کِرِم‌های امولسیونی حاوی آب و/یا روغن به‌علاوه‌ی یک حلال (یا نفتا، تربانتین یا محلولِ استودارد (Stoddard Solution)) هستند، بنابراین محتوای مایعِ آن‌ها بالاست. امولسیفایرها و سورفکتانت‌ها ضروری هستند. این‌ها شاملِ آمونیاک، مورفولین (morpholine) و سورفکتانت‌های اتوکسیله‌ی متنوعی مانندِ پُلی‌سوربات ۸۰ هستند. موم‌ها اغلب مخلوطی از موم کارنوبا، موم زنبور عسل، موم مونتان و مشتقاتِ اکسیدشده‌ی آن، و موم‌های پارافین هستند.

واکسِ کفشِ مایع

واکسِ کفشِ مایع در بطریِ پلاستیکیِ فشاری عرضه می‌شود که در انتهای آن اسفنجِ کوچکی برای استعمال قرار دارد. برای کاهشِ ویسکوزیتهٔ آن، واکسِ بطری‌شده معمولاً محتوای مومِ بسیار پایینی دارد. واکسِ کفشِ مایع مخلوطی پیچیده است. امولسیونِ موم پلی‌اتیلن یکی از اجزاءِ اصلیِ آن است. پلیمرهای مختلف، معمولاً اکریلات‌ها، جزءِ اصلیِ بعدی هستند که برق‌اندازی می‌دهند و رنگ‌زاها را معلق نگه می‌دارند. رزین‌ها و کازئین (casein) برای اطمینان از چسبندگی به چرم انتخاب می‌شوند. استرهای فسفاتِ چرب، امولسیفایرها و گلیکول‌ها نیز استفاده می‌شوند. رنگدانه‌ها شاملِ دی‌اکسیدِ تیتانیوم برای رنگ‌های سفید و اکسیدهای آهن برای رنگ‌های قهوه‌ای هستند. اگرچه واکسِ مایع می‌تواند به سرعت برق‌اندازی کند، بسیاری از متخصصان از استفاده‌ی درازمدتِ آن هشدار می‌دهند، زیرا می‌تواند باعثِ خشکیدن و ترک‌خوردنِ چرم شود.

تولید

فرایندِ تولیدِ واکسِ کفش بسیار ساده است و تجهیزاتِ موردِ نیاز نسبتاً راحت به دست می‌آیند. هزینه‌ی ایجادِ تأسیساتِ تولیدِ واکسِ کفش ۶۰۰٬۰۰۰ دلار برآورد شده است (تا سالِ ۲۰۰۵).

واکسِ کفش در راکتورهای بزرگِ دما-کنترل‌شده‌ی دارای همزن تولید می‌شود. اقداماتی برای جلوگیری از تبخیرِ حلال‌های فرار انجام می‌شود. معمولاً ابتدا موم پارافینِ کم‌ذوب ذوب می‌شود، سپس موم‌های با نقطه‌ی ذوبِ بالاتر، و در نهایت مخلوطِ رنگ‌دهنده-استئارات اضافه می‌شود. توده‌ی مذاب پیش از بسته‌بندی به حلالِ گرم اضافه می‌شود. واکسِ کفشِ موم‌پایه به طورِ سنتی در قوطی‌های مسطحِ گردِ ۶۰ گرمی (۲ اونسی) بسته‌بندی می‌شود که معمولاً دارای درپوشِ آسان‌بازشو هستند. قوطی‌های مسطحِ گردِ سنتی از آن زمان مترادفِ واکس‌های کفش شده‌اند. هنگامی که به دلیلِ از دست رفتنِ حلال یا دلایلِ دیگری خشک می‌شوند، موم سفت‌شده از دیواره‌های ظرف جدا می‌شود و پدیده‌ای ایجاد می‌کند که به ‘رَتلِر’ (rattler) معروف است.

تاریخچه

پیش از قرن بیستم

پرداختنِ به پوشاکِ پا برای نرم‌کردن، ضدآب‌کردن، محافظت و افزایشِ عمرِ آن سنتی به قدمتِ نساجی و پارچه‌بافی است. مردمانِ باستان از موم‌های طبیعی، چربی‌های حیوانی و روغن‌های گیاهی بر اساسِ دسترس‌پذیری استفاده می‌کردند تا به اثراتِ دلخواه دست یابند. با این حال، این روش‌ها عموماً برای برق‌انداختنِ کفش در نظر گرفته نشده بودند.

در قرونِ وسطا، دابین که فرآورده‌ای مومی بود، اغلب برای نرم‌کردن و ضدآب‌کردنِ چرم استفاده می‌شد، اما برق‌اندازی نمی‌کرد. از موم طبیعی، روغن، خاکسترِ سودا و پیه (tallow) ساخته می‌شد. با رواجِ چرم با روکشِ طبیعیِ بالا در قرنِ هجدهم، پرداختِ براقِ بالا اهمیت یافت، به‌ویژه برای کفش و چکمه. در بیشترِ موارد، واکس‌های خانگی برای ایجادِ این پرداخت استفاده می‌شدند که اغلب لانولین یا موم زنبور عسل پایه‌ی آن‌ها بود.

در اواخرِ قرن هجدهم و اوایلِ قرنِ نوزدهم، اشکالِ متعددی از واکسِ کفش در دسترس قرار گرفت، اما به ندرت واکسِ کفش یا واکسِ چکمه نامیده می‌شدند. در عوض، اغلب ‘بلَکینگ’ (blacking) نامیده می‌شدند، به‌ویژه هنگامی که با لامپ‌بلَک (lampblack) مخلوط می‌شدند، یا همچنان دابین خوانده می‌شدند. پیه، یک فرآورده‌ی جانبیِ حیوانی، در این دوره برای ساختِ نوعی ساده از واکسِ کفش استفاده می‌شد. در شیکاگو، که ۸۲٪ گوشتِ فرآوری‌شده‌ی مصرفیِ ایالاتِ متحده در آن فرآوری می‌شد، کشتارگاه‌ها به یکی از مناطقِ اصلیِ تولیدِ واکسِ کفش تبدیل شدند.

توماس (Thomas) و جاناتان وارن (Jonathan Warren) حدوداً در سال‌های ۱۷۹۵ تا ۹۸ در لندن شروع به تولیدِ بلکینگ کردند، که ابتدا در مشارکت با شرکت‌های دیگر بود و سپس با آن‌ها رقابت کردند. شرکتِ بلکینگِ جاناتان وارن به عنوانِ اولین کارفرمایِ چارلز دیکنز (Charles Dickens) شناخته می‌شود که در آن زمان ۱۲ ساله بود و سالِ ۱۸۲۳ بود. رقیبِ اصلیِ شرکتِ وارن، شرکتِ دِی اَند مارتین (Day & Martin) بود که در سالِ ۱۸۰۱ تأسیس شد.

جزئیات عملکرد روزانه‌ی دِی اند مارتین (Day & Martin) در ۱۸۴۲ نشان می‌دهد که واکس کفشِ تولیدی آن‌ها به دو شکل عرضه می‌شد: مایعِ بطری‌شده، و خمیرِ غلیظی که در ظروف سنگیِ دهان‌گشادِ کوچک، قرص‌های پیچیده‌شده در کاغذ روغنی، یا «جعبه‌های گِردِ قوطی‌مانند، به قطر تقریباً سه اینچ و به ضخامتِ نیم یا سه‌چهارمِ اینچ» در دسترس بود. واکسِ خمیریِ قوطی‌شده در آن زمان منحصراً برای استفاده‌ی ارتش بود: «[…] یک بطری واکسِ مایع کمی سنگینی می‌کرد […] با این حال، از آنجا که پوتین یا کفشِ سربازان باید تا حدی درخشندگی و جلای پوتینِ کسانی را که به‌جای جنگیدن هزینه‌ی نبردها را می‌پردازند تقلید کند، یک دستگاه واکس‌زنیِ قابل‌حمل فراهم شده است.»

در ۱۸۳۲، جیمز اس. میسن (James S. Mason) از فیلادلفیا تولید تجاری واکس کفش و جوهر را آغاز کرد. در ۱۸۵۱، شرکت جیمز اس. میسن اند کو. (James S. Mason & Co.) ساختمانی بنا کرد که ۲۰۰ کارمند در آن سالانه ۱۰ میلیون جعبه برای نگهداری قوطی‌های واکس تولید می‌کردند. این قوطی‌ها در نهایت با برچسبِ واکس کفشِ میسن (Mason Shoe Polish) عرضه شدند. این کسب‌وکار در ۱۹۱۹ تعطیل شد و ساختمانِ آن در ۱۹۷۳ تخریب گردید.

در ۱۸۵۱، برند ایرلندیِ پانچ (Punch) به‌عنوان محصولی دیگر برای نگهداری چرم معرفی شد.

در ۱۸۸۹، ویلیام ادوارد رِن (William Edward Wren) در انگلستان تولید واکس کفش و دابین (dubbin) را تحت نام تجاریِ رِن’ز (Wren’s) آغاز کرد. این شرکت در نمایشگاهِ صنایعِ چرمِ ۱۸۹۲ در نورثمپتون، جایزه‌ی اول در میدان – جایزه‌ی اول (First in the Field – First Award) را دریافت کرد. آگهیِ تبلیغاتیِ ۱۹۴۷ رِن’ز مدعی بود که ویلیام رِن اولین واکسِ موم‌پایه را در ۱۸۸۹ ابداع کرده است. این آگهی با تأییدیه‌ی سلطنتی (Royal Warrant) تأیید شده بود که به این ادعا اعتبار می‌بخشید.

در ۱۸۹۰، برادران کرونر (Kroner Brothers) کارخانه‌ی واکس کفشِ ئِئوس (EOS) را در برلین تأسیس کردند که خدمات‌رسانی به ارتش پروس را برعهده داشت. این کارخانه در ۱۹۳۴، زمانی که نازی‌ها یهودیان را از اداره‌ی کسب‌وکار منع کردند، تعطیل شد.

واکسِ مدرن

نخستین واکس‌های کفشی که هدفشان در درجه‌ی اول ایجاد برق و درخشندگی بود، برندهای بریتانیایی و کشورهای مشترک‌المنافعِ بریتانیا بودند؛ مانند چِری بلاسم (Cherry Blossom)، کیوی (Kiwi) و رِن’ز (Wren’s).

در حالی که کهن‌ترین برند احتمالاً رِن’ز است، کیوی بی‌تردید شناخته‌شده‌ترین آن‌هاست. مهاجرانِ اسکاتلندی ویلیام رَمزی (William Ramsay) و همیلتون مَک‌کِلان (Hamilton McKellan) در ۱۹۰۴ تولید «واکسِ پوتین» را در یک کارخانه‌ی کوچک در ملبورن، استرالیا آغاز کردند. فرمولِ آن‌ها بهبودی چشمگیر نسبت به برندهای پیشین بود، چراکه چرمِ کفش را حفظ می‌کرد، برق می‌داد و رنگ را احیا می‌نمود. رَمزی واکسِ کفش را به نامِ پرنده‌ی ملیِ نیوزیلند، کیوی، نام‌گذاری کرد؛ همسرِ رَمزی، آنی الیزابت میک رَمزی (Annie Elizabeth Meek Ramsay)، اهلِ اوآماروی نیوزیلند بود. این فرضیه مطرح شده که در زمانی که چند نمادِ مختلف به‌طور ضعیف با نیوزیلند مرتبط بودند، گسترشِ جهانیِ واکسِ کفشِ کیوی، محبوبیتِ عمومیِ پرنده‌ی کیوی را افزایش داد و آن را به زیانِ سایر نمادها ترویج کرد. انتشارِ کیوی دارک تَن (Kiwi Dark Tan) در ۱۹۰۸ عواملی را در بر داشت که انعطاف‌پذیری و مقاومت در برابرِ آب را نیز بدان می‌افزود. با عرضه‌ی رنگِ مشکی و طیفی از رنگ‌های دیگر، صادرات به بریتانیا، اروپای قاره‌ای و نیوزیلند آغاز شد. این واکس اکنون در آسیا تولید می‌شود. شرکت سارا لی (Sara Lee Corporation) مالکیتِ این برند را در ۱۹۸۴ به دست گرفت تا اینکه در ۲۰۱۱ به اس‌سی جانسون (SC Johnson) فروخته شد.

رقیبِ برند کیوی در سال‌های اولیه، کُبرا بوت پولیش (Cobra Boot Polish) بود که مقرّ آن در سیدنی، استرالیا قرار داشت. کُبرا به‌خاطر مجموعه‌ای از آگهی‌های تبلیغاتیِ کارتونی که از ۱۹۰۹ در نشریه‌ی سیدنی بولتن (The Sydney Bulletin) منتشر می‌شد، شهرت یافت. این آگهی‌ها شخصیتی به نامِ «چاندِر لو اِف آکیم فو» (Chunder Loo of Akim Foo) داشتند. اعتقاد بر این است که واژه‌ی اسلنگِ استرالیایی برای استفراغ یعنی «چاندِر» (chunder)، ممکن است از اسلنگِ قافیه‌ایِ «چاندِر لو» و «اِسپیو» (spew) که واژه‌ای اسلنگ دیگر برای استفراغ است، نشأت گرفته باشد.

اوج‌گیریِ محبوبیت

پیشرفت‌های تولیدِ کفش در اواسطِ قرن نوزدهم، در چارچوبِ انقلابِ صنعتی، به کارخانه‌ها امکان داد تعداد زیادی کفشِ چرمی و سپس کفشِ با مواد مصنوعی تولید کنند. این افزایش در تولیدِ کفشِ چرمی تا اوایلِ قرن بیستم ادامه یافت و به افزایشِ چشمگیر تعداد فروشگاه‌های خرده‌فروشیِ کفش در جهانِ صنعتی و به‌دنبال آن تقاضای مصرف‌کنندگان برای واکسِ کفش انجامید. آغازِ جنگِ جهانیِ اول در ۱۹۱۴، با تقاضای فراوان برای تعداد زیادی پوتینِ واکس‌زده‌ی نظامی، تقاضای بازار را برای محصولی که امکانِ واکس‌زدنِ سریع و آسانِ پوتین را فراهم کند، به‌شدت بالا بُرد. واکس همچنین برای کمربندهای چرمی، قُراضه‌دان‌ها (holsters) و یراقِ اسب (horse tack) نیز به‌کار گرفته شد و این امر تقاضا را بیشتر افزایش داد. واکسِ کفشِ کیوی که توسط سربازانِ استرالیایی در جنگِ جهانیِ اول به‌کار می‌رفت، در سراسرِ کشورهای مشترک‌المنافعِ بریتانیا و ایالاتِ متحده گسترش یافت. این گسترش، رقیبانی همچون شینولا (Shinola) و کاوالیر (Cavalier) در ایالاتِ متحده، چِری بلاسم (Cherry Blossom) در بریتانیا، پَروا (Parwa) در هند، ژان بار (Jean Bart) در فرانسه و دیگران را به میدان آورد.

تبلیغات نمودِ بیشتری یافت؛ بسیاری از برندهای واکسِ کفش از شخصیت‌های خیالی یا چهره‌های تاریخی برای برندسازیِ خود استفاده کردند. مستندِ آلمانیِ ۱۹۲۷ برلین: سمفونیِ یک کلان‌شهر (Berlin: Symphony of a Metropolis) صحنه‌ای دارد که بر واکس‌زدنِ کفش با واکسی به نامِ نیگرین (Nigrin) تمرکز دارد که چهره‌ی یک شخصِ سیاه‌پوست را به نمایش می‌گذارد.

واکسِ کفش در جنگِ جهانیِ دوم همچنان یک کالای ضروری بود و در تقریباً همه‌جایی که نیروهای متفقین حضور داشتند یافت می‌شد. خبرنگارِ جنگیِ آمریکایی والتر گِرابِر (Walter Graeber) در ۱۹۴۲ از سنگرهای توبروق برای مجله‌ی تایم (TIME) نوشت که «قوطی‌های کهنه‌ی واکسِ کیویِ ساختِ بریتانیا کنارِ بطری‌های خالیِ کیانتی قرار داشتند.» داستانی که نشان‌دهنده‌ی اهمیتِ جهانیِ رو به رشدِ واکسِ کفش است، توسطِ ژان (گِرترود) ویلیامز (Jean (Gertrude) Williams)، یک نیوزیلندی که در دورانِ اشغالِ متفقین در ژاپن زندگی می‌کرد، روایت شده است. او توضیح داد که سربازانِ آمریکایی آن زمان دریافته بودند که کدریِ پوتین و کفش‌هایشان در جلبِ توجهِ زنانِ ژاپنی به آن‌ها ضرر می‌رساند. پوشاکِ نظامیِ آمریکا در آن دوره از چرمِ قهوه‌ای با طرفِ زبر در بیرون تولید می‌شد.

هنگامی که نیروهای اشغالیِ مشترک‌المنافعِ بریتانیا وارد ژاپن شدند—همه با پوتین‌هایی واکس‌خورده به درجه‌ای که در نیروهای آمریکایی سابقه نداشت—سربازانِ جی‌آی (G.I.) بیش از پیش به پایشان توجه کردند. راز این بود که نه‌تنها در آب‌دهان و واکس، بلکه در واکسِ پوتینِ برترِ استرالیایی نهفته بود؛ کالایی که به‌زودی با آمریکایی‌ها بر اساسِ نرخی متغیر—به ازایِ هر چند بسته سیگار، یک قوطی واکسِ پوتینِ کیوی—مبادله می‌شد.

سربازانی که از جنگ بازگشتند به استفاده از این محصول ادامه دادند و این امر موجب جهش بیشتری در محبوبیت آن شد. در حالی که واکس کفش کیوی (Kiwi) آن چیزی بود که مورخ کسب‌وکار آلفرد دی. چندلر جونیور (Alfred D. Chandler, Jr.) آن را ‘پیشگام’ می‌نامد، کیوی تا پس از جنگ جهانی دوم کارخانه‌ای در ایالات متحده افتتاح نکرد. پیش از این، واکس کفش کاوالیر (Cavalier Shoe Polish)، که توسط جیمز لوبل (James Lobell) تأسیس شده بود، از ۱۹۱۳ در ایالات متحده فعالیت می‌کرد. الگوی فروش واکس کاوالیر این بود که متخصصان پوشاک پا، واکس کفش درجه‌بالای کاوالیر را به خریداران کفش بفروشند. چند سال پس از جنگ جهانی دوم، کیوی کارخانه‌ای در فیلادلفیا (Philadelphia) افتتاح کرد که تنها واکس کفش مشکی، قهوه‌ای و بی‌رنگ در قوطی تولید می‌کرد. کیوی در ۱۹۶۱ کاوالیر را خریداری کرد و تا سال ۲۰۰۰ به تولید محصولات زیر این نام ادامه داد.

کیوی توسط شرکت آمریکایی سارا لی (Sara Lee) پس از خرید رکیت و کولمن (Reckitt and Colman) در ۱۹۹۱ و نوماک (Knomark) با برند واکس کفش اسکوایر (Esquire Shoe Polish) در ۱۹۸۷ تملک شد. کمیسیون تجارت فدرال (Federal Trade Commission) در ۱۹۹۴ حکم داد که سارا لی باید مالکیت این شرکت‌ها را واگذار کند تا از انحصار جلوگیری شود. از زمان این حکم، سارا لی از کسب هرگونه دارایی یا شرکت مرتبط با محصولات شیمیایی مراقبت از کفش در ایالات متحده بدون تأیید قبلی منع شده است. کمیسیون رقابت (Competition Commission) در بریتانیا نیز احتمال انحصار سارا لی در صنعت مراقبت از کفش را بررسی کرد.

روز مدرن

محصولات واکس کفش اقلام کم‌ارزشی هستند که به‌ندرت خریداری می‌شوند، چرا که حتی برای پرمصرف‌ترین کاربر نیز یک قوطی ممکن است چندین ماه دوام بیاورد. تقاضای مصرف‌کنندگان بی‌کشش و عموماً نسبت به تغییر قیمت حساس نیست، در حالی که حجم فروش به‌طور کلی پایین است. در کل بازار واکس کفش، ۲۶٪ از گردش مالی مربوط به خمیرها، ۲۴٪ مربوط به کرم‌ها، ۲۳٪ مربوط به اسپری‌ها و ۱۳٪ مربوط به مایعات است. تقاضا برای محصولات واکس کفش یا ثابت مانده یا نسبت به اوج نیمه‌قرنی آن کاهش یافته است؛ یکی از دلایل این امر جایگزینی تدریجی کفش‌های رسمی با گزینه‌های متنوع دیگر است.

محصولات برند‌دار متعددی در بازار وجود دارند، همچنین برندهای عمومی فروشگاهی. دو حوزه‌ی اصلی فروش واکس کفش وجود دارد: فروش به عموم مردم، و فروش به متخصصان و تجارت، مانند تعمیرکاران کفش و کفاشان. درصدهای فروش میان این دو کانال تقریباً با هم برابرند. برندهای پرفروش و کم‌هزینه توسط این شرکت‌ها تولید می‌شوند: کیوی (Kiwi)، گریفین (Griffin)، تانا (Tana)، جانسون (Johnson) و رکیت و کولمن (Reckitt & Colman). سالانه تقریباً ۶۰ میلیون واحد فروخته می‌شود. سایر برندهای پیشرو شامل کلی (Kelly’s)، شاینولا (Shinola)، واکس کفش لینکلن (Lincoln Shoe Polish)، ملتونیان (Meltonian)، آنجلوس (Angelus)، ولی (Woly)، سالامندر (Salamander)، کولونیل (Collonil) و چری بلاسم (Cherry Blossom) هستند.

بازار جهانی واکس کفش همچنان در حال گذار است، چرا که پیش‌بینان بازار روندهای آینده را تحلیل می‌کنند. اعتقاد چندانی وجود ندارد که بازارهای واکس‌زنی کفش هرگز به تقاضای پیشین خود برسند، اما انتظار می‌رود بازار کلی به دلیل افزایش سطح درآمد قابل تصرف، شهرنشینی، فرهنگ سازمانی، روندهای مد و رشد تجارت الکترونیک از سطوح فعلی خود رشد کند. روندهای خاص، مانند توجه فزاینده به آراستگی شخصی، رشد صنعت کفش، نوآوری‌های محصول و وفاداری به برند به‌عنوان محرک‌های بازار عمل می‌کنند و پیش‌بینی‌های رشد را تقویت می‌کنند؛ مشروط بر اینکه موانع بازار مانند محصولات جایگزین، رکود اقتصادی، نگرانی‌های زیست‌محیطی و نگرانی‌های بهداشتی بر این روندها تأثیر نگذارند.

کاربرد

واکس کفش با استفاده از پارچه، دستمال، برس یا انگشتان دست بر کفش زده می‌شود. واکس کفش یک محصول پاک‌کننده نیست؛ کاربرد آن برای کفش‌های تمیز و خشک است. غالباً برای زدن یکنواخت واکس به کفش لازم است با فشار زیاد مالیده شود و سپس با یک دستمال یا برس تمیز و خشک صیقل داده شود. روش دیگری که به ‘واکس‌زنی با آب دهان’ یا ‘واکس‌زنی بول (bull polishing)’ معروف است، شامل مالیدن آرام واکس به چرم با یک پارچه و یک قطره آب یا آب دهان است. این روش، پرداختی آینه‌مانند و پرجلا ایجاد می‌کند که گاهی ‘واکس اسپیت (spit)’ یا ‘واکس بول (bull)’ نامیده می‌شود و به‌ویژه در سازمان‌های نظامی ارزشمند است. علی‌رغم این اصطلاح، آب دهان در مقایسه با آب کمتر به‌عنوان رقیق‌کننده یا حامل واکس استفاده می‌شود. واکس‌هایی که حاوی موم کارنوبا (carnauba wax) هستند می‌توانند به‌عنوان پوشش محافظ برای افزایش عمر و ظاهر کفش چرمی استفاده شوند.

بسیاری از شرکت‌ها محصولاتی با واکس کفش مایع عرضه می‌کنند که از پیش در یک اسفنج سخت جذب شده یا اسفنجی به یک اپلیکاتور متصل دارند. این محصولات را می‌توان برای صیقل دادن چرم بدون نیاز به زدن واکس اضافی به چرم یا اسفنج استفاده کرد. این محصولات اغلب با عناوینی مانند ‘جلای سریع’، ‘جلای اکسپرس’، ‘جلای فوری’ یا برندسازی مشابه برای تأکید بر سهولت و سرعت استفاده به بازار عرضه می‌شوند.

محصولات مرتبط

محصولات زیادی به واکس کفش نزدیک هستند، اما به معنای دقیق کلمه واکس کفش محسوب نمی‌شوند. سایر محصولات شیمیایی ممکن است برای تمیز کردن و براق کردن کفش استفاده شوند — به‌ویژه سفیدکننده‌ها برای کفش‌های سفید، و انواع اسپری‌ها و افشانه‌ها برای تمیز کردن و آب‌بندی کفش‌های جیر. پوست موز نیز می‌تواند به‌طور مؤثر برای براق کردن کفش استفاده شود، اما توصیه نمی‌شود.

اگرچه واکس کفش عمدتاً برای کفش‌های چرمی در نظر گرفته شده است، برخی برندها مشخص می‌کنند که ممکن است روی مواد غیرمتخلخل مانند وینیل نیز استفاده شود. واکس معمولاً همرنگ کفشی است که روی آن استفاده می‌شود، یا ممکن است بی‌رنگ باشد و فاقد هرگونه عامل رنگ‌دهنده باشد.

ملاحظات ایمنی و زیست‌محیطی

قرار گرفتن در معرض بخارات واکس کفش می‌تواند پوست، چشم‌ها و گلو را تحریک کند. بلعیدن یا تماس مستقیم با چشم‌ها ممکن است نیاز به کنترل مسمومیت داشته باشد. قرار گرفتن طولانی‌مدت در معرض، مانند آنچه در طول تولید واکس کفش یا تولید کفش رخ می‌دهد، با خطر افزایش‌یافته‌ای برای سرطان — عمدتاً بینی و سینوس‌های بینی — همراه است. با این حال، خطرات بهداشتی کلی مرتبط با استفاده و تولید معمول واکس کفش نسبتاً پایین است.

تولید واکس کفش می‌تواند در تمامی مراحل تولید پیامدهای زیست‌محیطی داشته باشد که شدت آن‌ها به نوع واکس تولیدشده و فرآیند دفع یا تصفیه‌ی پسماندهای تولید بستگی دارد. بیشتر واکس‌ها عمدتاً از حلال‌ها و رنگ‌دانه‌ها تشکیل شده‌اند که هر دو به‌طور گسترده‌ای دارای پیامدهای زیست‌محیطی جدی شناخته می‌شوند. افزون بر این، مانند اغلب مواد شیمیایی، واکس کفش در صورت عدم استفاده یا دفع صحیح می‌تواند محیط‌زیست را آلوده کند. با این حال، سازندگان واکس کفش خاطرنشان می‌کنند که کاهش مصرف کلی، تأثیر بلندمدت مفیدتری بر محیط‌زیست دارد تا جایگزینی مکرر اقلام فرسوده. آن‌ها استدلال می‌کنند که واکس کفش به حفظ و افزایش طول عمر مفید محصولات کمک می‌کند و بدین ترتیب نیاز به تعویض آن‌ها را کاهش می‌دهد.